Dlaczego foliany są niezbędne w ciąży?
Foliany odgrywają kluczową rolę na bardzo wczesnym etapie rozwoju zarodka, szczególnie w procesie formowania się cewy nerwowej, z której powstają mózg i rdzeń kręgowy płodu. Zamknięcie cewy nerwowej następuje już między 21. a 28. dniem po zapłodnieniu, często zanim kobieta dowie się, że jest w ciąży. Foliany uczestniczą w syntezie nukleotydów oraz podziałach komórkowych, a także w procesach metylacji DNA, które warunkują prawidłową ekspresję genów w szybko różnicujących się tkankach. Ich niedobór w tym krytycznym okresie może prowadzić do zaburzeń zamykania cewy nerwowej, skutkujących ciężkimi wadami rozwojowymi, takimi jak rozszczep kręgosłupa czy bezmózgowie.
Suplementacja folianów przed ciążą i w jej początkowym okresie pozwala zwiększyć dostępność biologicznie czynnych form kwasu foliowego w organizmie matki, co sprzyja prawidłowemu przebiegowi opisanych procesów komórkowych. Badania epidemiologiczne i kliniczne wykazały, że odpowiednia podaż folianów istotnie zmniejsza ryzyko wad cewy nerwowej, a także może redukować częstość innych wad wrodzonych związanych z nieprawidłowym rozwojem tkanek i narządów. Efekt ochronny suplementacji wynika nie z „wzmacniania” ciąży, lecz z zapobiegania niedoborom składnika niezbędnego do podstawowych mechanizmów rozwoju embrionalnego, których prawidłowy przebieg zależy od odpowiedniego statusu folianów już na samym początku życia płodowego.
Foliany a MTHFR – co powinna wiedzieć przyszła mama?
MTHFR (metylenotetrahydrofolianowa reduktaza) to enzym biorący udział w przemianach folianów w organizmie, a dokładniej – w przekształcaniu ich do biologicznie aktywnej formy uczestniczącej w procesach metylacji i syntezie DNA. W kontekście ciąży MTHFR jest istotny dlatego, że sprawność jego działania wpływa na to, jak efektywnie organizm kobiety wykorzystuje dostarczane foliany, zarówno z diety, jak i z suplementów. U części populacji występują warianty genetyczne genu MTHFR, z których najczęściej opisywane są mutacje 677C>T oraz A1298C. Mogą one wiązać się z obniżoną aktywnością enzymu, co potencjalnie prowadzi do zmniejszonej konwersji syntetycznego kwasu foliowego do jego aktywnych postaci. W praktyce oznacza to, że u kobiet z takimi wariantami zapotrzebowanie na łatwiej przyswajalne formy folianów może być inne, a standardowa suplementacja kwasem foliowym nie zawsze zapewnia optymalny status folianów w organizmie. Z tego powodu w zaleceniach coraz częściej podkreśla się znaczenie form już zredukowanych, takich jak 5-metyltetrahydrofolian, zwłaszcza w okresie okołokoncepcyjnym i wczesnej ciąży, gdy zapotrzebowanie na foliany jest szczególnie wysokie.
Jak dawkować foliany w ciąży?
W okresie planowania ciąży i we wczesnych jej etapach najczęściej rekomenduje się suplementację folianów (witaminy B9) w dawce około 400 µg dziennie, zaczynając nawet na kilka tygodni przed próbą zajścia w ciążę i kontynuując w I trymestrze — to podejście ma na celu maksymalne wsparcie syntezy DNA i zapobieganie wadom cewy nerwowej, które formuje się bardzo wcześnie w rozwoju płodu.
W kolejnych trymestrach zapotrzebowanie może rosnąć, dlatego przyjmuje się dawki około 600–800 µg folianów dziennie, często w połączeniu z innymi witaminami z grupy B, jak B12 czy B6, które wspierają metabolizm homocysteiny i ogólne procesy metaboliczne.
Warto podkreślić, że dane te stanowią przykładowe wytyczne — indywidualne potrzeby mogą się różnić w zależności od stanu zdrowia, diety i obecności innych czynników ryzyka, dlatego każda kobieta w ciąży lub planująca ciążę powinna omówić suplementację ze swoim lekarzem prowadzącym.
Zalecenia przy wariantach MTHFR
U osób z wariantami genu MTHFR, które mogą obniżać efektywność przekształcania syntetycznego kwasu foliowego do jego aktywnej formy, specjaliści czasami rozważają zmianę strategii suplementacyjnej lub modyfikację dawki.
W takich przypadkach lekarze mogą zasugerować stosowanie aktywnych form folianów (np. 5-MTHF) lub dostosowanie dawki, zawsze jednak w oparciu o ocenę kliniczną i badania laboratoryjne oraz z uwzględnieniem ogólnego stanu zdrowia i innych suplementów przyjmowanych przez pacjentkę. Konsultacja ginekologiczna jest tu kluczowa, ponieważ nie ma uniwersalnej dawki odpowiedniej dla wszystkich, a nadmierna suplementacja bez wskazań może być niekorzystna.
Najlepsze formy folianów dla kobiet w ciąży
W suplementacji witaminy B9 wyróżnia się różne formy chemiczne — tradycyjny, syntetyczny kwas foliowy oraz jego aktywne pochodne, takie jak 5-MTHF (5-metylotetrahydrofolian).
- Kwas foliowy, stosowany od dekad w badaniach klinicznych i programach profilaktycznych, jest dobrze udokumentowany pod kątem skuteczności w redukcji ryzyka wad cewy nerwowej na poziomie populacyjnym. Jednak w organizmie musi zostać przekształcony enzymatycznie do formy aktywnej, co u niektórych osób (np. z wariantami MTHFR) może przebiegać mniej efektywnie.
- Z kolei aktywny 5-MTHF (obecny w postaciach takich jak np. Quatrefolic®) to forma, która nie wymaga tego etapu metabolizmu i od razu jest dostępna do użycia w szlakach metylacji i syntezy DNA.
Dla wielu kobiet, szczególnie tych z podejrzeniem obniżonej konwersji kwasu foliowego (np. w przypadku mutacji MTHFR), taka forma może być bardziej „praktyczna” metabolicznie — choć warto podkreślić, że oba sposoby suplementacji mogą być efektywne u osób bez tych wariantów.
W praktyce wyboru formy dokonuje się często na podstawie indywidualnych uwarunkowań, tolerancji i konsultacji lekarskiej: kwas foliowy ma najszersze dowody w prewencji wad cewy nerwowej, natomiast 5-MTHF może być preferowany tam, gdzie istnieją przesłanki dotyczące metabolizmu folianów lub przyjmowania innych leków wpływających na ich przekształcanie.
Bibliografia:
- T. Tamura, M. F. Picciano, Folate and human reproduction, American Journal of Clinical Nutrition, nr 83/2006, z. 5.
- C. Dai, Y. Fei, J. Li, i inni, A Novel Review of Homocysteine and Pregnancy Complications, BioMed Research International, 2021.
- A. Seremak-Mrozikiewicz, M. Barlik, P. Borowczaki inni, The frequency of 677C >T polymorphism of MTHFR gene in the Polish population, Archives of Perinatal Medicine, nr 19/2013, z. 1.
- K. M. Cochrane, R. Elango, A. M. Devlin, i inni, Supplementation with (6 S)-5-methyltetrahydrofolic acid appears as effective as folic acid in maintaining maternal folate status while reducing unmetabolised folic acid in maternal plasma: a randomised trial of pregnant women in Canada, British Journal of Nutrition, nr 131/2024, z. 1
- Stanowisko Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w zakresie suplementacji aktywnych folianów, choliny i witamin B6 i B12 w okresie przedkoncepcyjnym, ciąży i połogu, marzec 2024 [dostęp: phttps://www.ptgin.pl/sites/scm/files/2024-03/Foliany%20-%20Stanowisko%20Ekspert%C3%B3w%20PTGiP%20-%20final.pdf]
